Aerobik -

[ang. aerobics < aerobic ‘wymagający powietrza do życia’], sport ćwiczenia gimnastyczno-taneczne pobudzające pracę układu krążenia i oddychania, wykonywane w rytm muzyki; popularny jako forma rekreacji; też dyscyplina sportowa.

Afrodyzjak -

[gr.], substancja wybiórczo pobudzająca sferę uczuciowo-seksualną; mechanizm działania różnorodny; niektóre afrodyzjaki mogą powodować uzależnienie, wyniszczenie lub stany zapalne.

Akupresura -

[łac. acus ‘igła’, premo ‘uciskam’], metoda leczenia, stosowana poza oficjalną medycyną, polegająca na uciskaniu określonych punktów ciała.

Akupunktura -

[łac. acus ‘igła’, punctura ‘(u)kłucie’], wschodnioazjatycka metoda leczenia; nakłuwanie złotymi lub srebrnymi igłami ściśle określonych punktów ciała; stosowana w leczeniu chorób układu nerwowego, chorobach gośćcowych.

Alergia -

[gr. állos ‘inny’, ‘cudzy’, érgon ‘czyn’], stan uczulenia organizmu na działanie pewnych ciał, głównie alergenów białkowych; przyczyna wielu chorób, zwane alergicznymi (pokrzywka, katar sienny, dychawica oskrzelowa i in.).

Aminokwasy -

liczne związki org. mające w cząsteczce co najmniej 1 grupę aminową (–NH2) i 1 grupę karboksylową (–COOH); 20 a. to składniki białek (a. białkowe), ponad 200 innych nie występuje w białkach (a. niebiałkowe); są substancjami macierzystymi wielu hormonów, witamin i in.; rośliny syntetyzują wszystkie a. występujące w białkach, człowiek i zwierzęta tylko niektóre (a. endogenne), pozostałe muszą być dostarczone z pożywieniem (a. egzogenne).

Anoreksja -

[gr. an- ‘nie’, órexis ‘pożądanie’], jadłowstręt, med. brak łaknienia, występujący z różnych przyczyn, np. w chorobach przewodu pokarmowego, zatruciach, chorobach psychicznych, nerwowych (jadłowstręt psychiczny).

Antyutleniacze -

przeciwutleniacze, antyoksydanty, chem. związki chem., które dzięki swym właściwościom redukującym zapobiegają utlenianiu się wiązań nienasyconych w cząsteczkach związków org.; dodane do wyrobów (gumy, tworzyw sztucznych, środków farm., kosmetyków) przedłużają ich użyteczność i zapobiegają starzeniu; jako a. stosuje się m.in.: fenole, aminy (gł. aromatyczne).

Apiterapia -

[łac. apis ‘pszczoła’, gr. therapeía ‘leczenie’], leczenie schorzeń u ludzi i zwierząt produktami pszczelimi lub preparatami sporządzonymi z tych produktów.

Aromaterapia -

[gr. ároma ‘korzenie’, ‘wonne zioła’, therapeía ‘opieka’, ‘leczenie’], terapia za pomocą naturalnych olejków eterycznych wprowadzonych do organizmu przez drogi oddechowe (wąchanie, wdychanie, inhalacje) i/lub skórę (masaż, kąpiel, kompres);

Aronia -

Aronia, rodzaj z 3 gat. krzewów owocowych z rodziny różowatych, z Ameryki Północnej; w Polsce uprawiane jako ozdobne i ze względu na kuliste, czarne lub czarnopurpurowe owoce (właściwości przeciwmiażdżycowe), gł a. czerwona (A. arbutifolia) i a. czarna (a. czarnoowocowa, A. melanocarpa).

Astma -

[gr.], dychawica oskrzelowa, utrudnione oddychanie spowodowane uczuciem duszności; przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych; skutek zwężenia oskrzeli i obrzęku błon śluzowych; najczęściej tło alergiczne, także infekcyjna, polekowa, wysiłkowa.

Kalorie - [łac. calor ‘ciepło’], cal, dawna jednostka ilości ciepła; jest równa ilości ciepła potrzebnej do ogrzania 1 g wody o 1°C; wielkość k. zależy od temp., np. k. odnosząca się do temp. 15°C, 1 cal15 = 4,1855 J.

Kawa - [tur. < arab.], ziarna kawowca uprażone w temp. ok. 200°C w celu nadania im charakterystycznego aromatu i wyglądu; po zmieleniu służą do sporządzania napoju zawierającego m.in. 0,5–2% kofeiny.

Klimatoterapia - [gr.], dziedzina fizykoterapii wykorzystująca do celów leczn. czynniki klimatu, jak temperatura, ruch i wilgotność powietrza, także promieniowanie słoneczne; zróżnicowanie bodźców klim. jest związane przede wszystkim z położeniem geogr., wysokością nad poziomem morza, ukształtowaniem i stopniem pokrycia terenu przez roślinność oraz jej składem gatunkowym, także rodzajem gleby.

Kolagen - gr. kólla ‘klej’, génos ‘ród’, ‘pochodzenie’], białko włókienkowe z grupy skleroprotein;

Krioterapia - [gr. krýos ‘lód’, ‘zimno’, therapeía ‘opieka’, ‘leczenie’], metoda leczenia polegająca na miejscowym lub ogólnym stosowaniu zimna;

Balneoterapia -

[łac. balneum ‘łaźnia’, gr. therapeía ‘leczenie’], dział balneologii, leczenie kąpielami; obejmuje wodolecznictwo słodkowodne i mineralne kąpiele gazowe i borowinowe.

Banan -

Musa, rodzaj z rodziny bananowatych (Musaceae), z ok. 60–70 gat. potężnych bylin, z międzyzwrotnikowych obszarów Azji i Afryki oraz północnej Australii; banan właściwy (pizang, Musa sapientum) uprawiany w strefie międzyzwrotnikowej dla owoców; z pochew liściowych banana manilskiego (Musa textilis) — włókno zwane manillą.

Bezdech senny, obturacyjny bezdech podczas snu -

med. napadowe zatrzymanie czynności oddechowej podczas snu; wynik zaburzeń w układzie nerwowym, niedrożności w układzie oddechowym; prowadzi do ciężkich powikłań, nawet do zgonu.

Bezsenność -

med. utrudnione zasypianie lub trwałe przedwczesne budzenie się; występuje w niektórych zaburzeniach psychicznych, niektórych chorobach somatycznych, czasem objaw wyczerpania umysłowego.

Bulimia -

[gr.], żarłoczność psychiczna, med. przemożne uczucie głodu, tzw. wilczy głód; występuje w stanach niedocukrzenia krwi i niektórych chorobach układu nerwowego, psychiczne i chorobie wrzodowej dwunastnicy.

Błonnik pokarmowy -

ogół substancji — składników budulcowych ścian komórkowych roślin, nietrawionych w przewodzie pokarmowym człowieka; m.in. przyspiesza perystaltykę jelit, zmniejsza wchłanianie cholesterolu, opóźnia rozkład węglowodanów, obniża stężenia glukozy we krwi.

Callanetics - [käl?ne?tiks; ang.], zestaw ćwiczeń, których celem jest wyszczuplenie i ujędrnienie ciała.

Chirurgia plastyczna - dział chirurgii zajmujący się usuwaniem lub zmniejszaniem zniekształceń, powodujących ograniczenie czynności lub zeszpecenie; m.in. przeszczepianie skóry, tkanki tłuszczowej, ścięgien, nerwów i kości; działem ch.p. jest chirurgia kosmetyczna, zajmująca się usuwaniem oznak starzenia oraz zmianą kształtu i wyglądu części ciała (m.in. nosa i piersi).

Cukrzyca - med. zaburzenie przemiany węglowodanowej wskutek upośledzenia czynności wydzielniczej wysp trzustkowych wytwarzających insulinę; leczenie gł. przez odpowiednią dietę i podawanie insuliny lub doustnych środków przeciwcukrzycowych.

Czekolada -

[azteckie xococ ‘kwaśny’, ‘gorzki’, ‘korzenny’, atl ‘woda’], wyrób cukierniczy o wysokiej wartości odżywczej i energ. (kalorycznej); masa z miazgi kakaowej, tłuszczu kakaowego, cukru pudru i dodatków, formowana w tabliczki, bloki lub rozcierana na proszek; także napój sporządzony z proszku lub granulek cz.

Dieta - [łac. < gr. díaita ‘sposób życia’], system odżywiania z ustaleniem jakości i ilości pokarmów, dostosowany do potrzeb organizmu; dostarcza człowiekowi zdrowemu 10 500–15 600 kJ (2500–3500 kcal); u chorych stosuje się diete leczniczą, bezsolną, niskotłuszczową.

Dieta śródziemnomorska - tradycyjny sposób żywienia ludności zamieszkującej eur. wybrzeża i wyspy M. Śródziemnego; charakteryzuje ją duże spożycie produktów pochodzenia roślinnego, warzyw, roślin strączkowych, owoców i oliwy oraz mały lub średni udział ryb, drobiu, nabiału (m.in. jaj), mały udział mięsa tzw. czerwonego, przy równoczesnym, zwyczajowym spożywaniu wina w czasie posiłków.

Dietetyka - [łac. < gr.], nauka i praktyczna działalność dotycząca racjonalnego żywienia człowieka zdrowego lub chorego (zależnie od dolegliwości).

Elektroterapia - [gr. lektron ‘bursztyn’, therapeía ‘opieka’, ‘leczenie’],  elektrolecznictwo, elektrostymulacja terapeutyczna, dział fizykoterapii; leczenie zachowawcze z zastosowaniem prądu elektr., stałego lub przemiennego, o różnym napięciu, wytwarzanego przez specjalne urządzenia elektroterapeutyczne.

Epilacja - [łac.], depilacja, usuwanie włosów w celach leczn. lub kosmetycznych, bez niszczenia mieszków włosowych (np. mech. usuwanie pęsetą, woskiem, depilatorem bądź golenie) lub przez zniszczenie za pomocą elektrolizy brodawki włosa.

Fitness - [ang.], sport ćwiczenia gimnastyczne wykonywane w rytm muzyki; niekiedy z elementami siłowymi i akrobatycznymi; też dyscyplina sportowa.

Fizjoterapia - [gr. phýsis ‘natura’, therapeía ‘opieka’, ‘leczenie’], dział medycyny obejmujący wiele zróżnicowanych działań terapeutycznych; często niesłusznie utożsamiany z pojęciem fizykoterapii, która stanowi jeden ze składników fizjoterapii; ponadto obejmuje: kinezyterapię (leczenie ruchem), ergoterapię (leczenie pracą), masaż leczniczy, terapię manualną, klimatoterapię, balneoterapię.

Fizykoterapia - [gr. phýsikos ‘naturalny’, therapeía ‘opieka’, ‘leczenie’], dział fizjoterapii, w którym wykorzystuje się do leczenia, rehabilitacji i profilaktyki czynniki fizykalne (czynniki termiczne, energię cieplną, prądy małej, średniej lub wielkiej częstotliwości, promieniowanie świetlne, nadfioletowe, podczerwone oraz ultradźwiękowe).

Glukoza - [gr.], dekstroza, cukier gronowy, cukier skrobiowy, C6H12O6, monosacharyd z grupy aldoz występujący we wszystkich organizmach żywych; gł. źródło energii potrzebnej do procesów życiowych; powstaje w procesie fotosyntezy; stosowana w lecznictwie.

Grypa - influenza,  med. epidemiczna choroba zakaźna, wywoływana przez swoiste wirusy (typ A, B, C); zakażenie kropelkowe i kontaktowe; wysoka gorączka, dreszcze, bóle głowy, mięśni, nieżyt dróg oddechowych.

Guarana - paulinia, gwarana, cierniopląt, Paulinia, tropik. pnącze z rodziny mydleńcowatych (Sapindaceae); 150–180 gat.; Ameryka Północna, Ameryka Południowa; z nasion P. cupana zawierających kofeinę sporządza się w Brazylii napój zw. guarana.

Herbata - [łac. herba ‘zioło’, thea < południowochiń. te], 1. produkt spoż., młode listki i pączki liściowe krzewu herbacianego (herbaty), po odpowiedniej obróbce (m.in. suszenie, najczęściej fermentacja), użytkowane w postaci naparu; gł. rodzaje: czarna (fermentowana), zielona (niefermentowana), ulung (częściowo fermentowana), granulowana, prasowana, aromatyzowana. 2. azjatycki wiecznie zielony krzew lub drzewo z rodzaju kamelia; 2 odmiany: chińska var. sinensis, niska, o liściach skórzastych, krótkich, odporniejsza na niekorzystne warunki siedliskowe, oraz asamska var. assamica o liściach miękkich, dużych oraz ich mieszańce: h. gruzińska, h. cejlońska są uprawiane na plantacjach gł. na obszarach międzyzwrotnikowych dla pączków i liści na napar, zw. herbatą; najwcześniej uprawiana w Chinach, już ok. 2 tys. lat p.n.e.

Hospitalizacja - [łac.], umieszczenie chorego w zamkniętym zakładzie leczn., zwł. w szpitalu; też czas pobytu w takim zakładzie.

Hydroterapia - [gr.], wodolecznictwo, najstarszy dział fizykoterapii, wykorzystujący do celów leczn. wodę w postaci ciekłej, lodu lub pary wodnej; obejmuje m.in. kąpiele, natryski, bicze wodne, łaźnie, w których woda ma działanie gł. termiczne i mechaniczne.

Implant - [łac.], wszczep, element wykonany z materiału tkankowego lub biomateriału umieszczony w organizmie w celu uzupełnienia lub zastąpienia tkanek narządu (albo jego części) lub w celu spełniania (albo wspomagania) ich funkcji, także urządzenie zastępcze umieszczane wewnątrz ciała; np. sztuczny staw, wszczep ślimakowy, sztuczne serce, rozrusznik serca.

Inhalacja - [łac. inhalo ‘wdycham’], wziewanie, med. zabieg leczn., wdychanie par wód miner. czy roztworów leków lub ich aerozoli; stosowana w dychawicy oskrzelowej, stanach zapalnych dróg oddechowych.

Insulina - [wł. < łac.], hormon wytwarzany przez komórki ß wysp trzustkowych; reguluje przemianę cukrową, a także tłuszczową; uczestniczy w syntezie białka; jej niedobór wywołuje cukrzycę; stosowana w leczeniu cukrzycy.

Jadłowstręt - jadłowstręt psychiczny, anoreksja nerwowa, med. choroba polegająca na znacznym obniżeniu łaknienia (anoreksja) i ograniczeniu przyjmowania pokarmów; o podłożu gł. psychicznym; prowadzi do wyniszczenia organizmu, często z zaburzeniami hormonalnymi i spadkiem odporności; przyczyny psychogenne.

Joga -

[sanskr. yoga ‘zaprzęganie’, ‘łączenie’, ‘ujarzmienie’, ‘skupienie’], jeden z 6 ind. ortodoksyjnych systemów filoz., oprac. przez Patańdźalego (II–I w. p.n.e.); zawiera gł. założenia sankhji oraz własną metodę soteriologiczną — praktyki ascetyczno-mistyczne, mające na celu osiągnięcie doskonałości duchowej; także system ćwiczeń praktykowanych dla osiągnięcia jakiegoś celu (zwł. doskonałości duchowej), przyjęty przez większość ind. kierunków filoz. i religijnych.

Jogging -

[dżọgıŋ; ang.], sport forma rekreacyjnego biegania; bez określonej trasy, dystansu oraz elementów rywalizacji sportowej.

Kalorie - [łac. calor ‘ciepło’], cal, dawna jednostka ilości ciepła; jest równa ilości ciepła potrzebnej do ogrzania 1 g wody o 1°C; wielkość k. zależy od temp., np. k. odnosząca się do temp. 15°C, 1 cal15 = 4,1855 J.

Kawa - [tur. < arab.], ziarna kawowca uprażone w temp. ok. 200°C w celu nadania im charakterystycznego aromatu i wyglądu; po zmieleniu służą do sporządzania napoju zawierającego m.in. 0,5–2% kofeiny.

Kit pszczeli, propolis -

aromatyczna substancja wytwarzana przez pszczoły do uszczelniania ula; wykorzystywany w lecznictwie.

Klimatoterapia - [gr.], dziedzina fizykoterapii wykorzystująca do celów leczn. czynniki klimatu, jak temperatura, ruch i wilgotność powietrza, także promieniowanie słoneczne; zróżnicowanie bodźców klim. jest związane przede wszystkim z położeniem geogr., wysokością nad poziomem morza, ukształtowaniem i stopniem pokrycia terenu przez roślinność oraz jej składem gatunkowym, także rodzajem gleby.

Kolagen - gr. kólla ‘klej’, génos ‘ród’, ‘pochodzenie’], białko włókienkowe z grupy skleroprotein;

Krioterapia - [gr. krýos ‘lód’, ‘zimno’, therapeía ‘opieka’, ‘leczenie’], metoda leczenia polegająca na miejscowym lub ogólnym stosowaniu zimna;

Kąpiele lecznicze - podstawowe zabiegi z zakresu balneoterapii; zanurzenie ciała pacjenta częściowe lub całkowite w wodzie miner., naturalnej lub sztucznej (wody lecznicze), w borowinie, ciepłym piasku itp.; k.l. są stosowane wg wskazań lekarza.

Lakier do paznokci - roztwór pigmentów z dodatkiem specjalnych polimerów tworzących twardą warstwę na powierzchni płytki paznokcia; składnikami mogą być także substancje odżywcze, zwiększające twardość paznokci (np. pył diamentowy), wprowadzające dodatkowy efekt estetyczny (m.in. brokat, dodatki fluorescencyjne).

Laseroterapia - wykorzystanie do celów leczn. wiązki promieni świetlnych emitowanych przez różnego rodzaju lasery.

Lifting - [ang.], med. zabieg chirurgiczno-kosmetyczny polegający na naciąganiu skóry twarzy i szyi w celu zlikwidowania zmarszczek.

Liposukcja - (ang. liposuction) - zabieg chirurgiczny, będący domeną chirurgii plastycznej (estetycznej) polegający na odsysaniu nadmiaru tkanki tłuszczowej.

Łaźnia - pomieszczenie z urządzeniami do kąpieli leczn. lub higienicznych w wodzie, parze wodnej (ł. parowa, czyli rosyjska) lub w gorącym suchym powietrzu (ł. rzymska); rodzajem ł. jest też sauna.

Makroelementy -

[gr.-łac.], makroskładniki, pierwiastki chem. występujące w organizmach w ilości do kilku procent suchej masy, niezbędne do ich prawidłowego rozwoju; np. azot, fosfor, potas, siarka, wapń, magnez należą do nutrientów.

Masaż -

[fr.], mieszenie, zabieg leczn., usprawniający (np. masaż sportowy) lub upiększający (m. kosmetyczny); obejmuje całe ciało lub jego części, wykonywany ręcznie (głaskanie, ugniatanie, oklepywanie) lub specjalnymi aparatami.

Miażdżyca -

arterioskleroza, ateroskleroza, med. przewlekła choroba polegająca na zmianach zwyrodnieniowo-wytwórczych w błonie wewn. i środkowej tętnic; odkładanie się w ścianach tętnic złogów tłuszczowych (gł. cholesterolu i jego estrów) ulegających zwapnieniu i zwężających światło naczyń; może być przyczyną m.in. zawału serca, udaru mózgu, choroby wieńcowej.

Mikroelementy - [gr.-łac.], mikroskładniki, składniki śladowe, fizjol. pierwiastki chem. występujące w bardzo małych (śladowych) ilościach w organizmach żywych, niezbędne do ich życia i rozwoju, np. bor, mangan, cynk, miedź, kobalt, molibden, jod, fluor;

Miód pitny -

napój alkoholowy (9–18% alkoholu) otrzymywany przez fermentację miodu pszczelego z wodą (tzw. brzeczki miodowej) z dodatkiem chmielu, przypraw korzennych i niekiedy soków owocowych.

Miód pszczeli -

naturalny produkt spoż. o wysokiej wartości energ.; wytwarzany przez pszczoły z nektaru kwiatowego (m.p. nektarowy) i spadzi (m.p. spadziowy); zawiera wodę do 23% i cukry (najwięcej fruktozy, do 80%) oraz m.in. związki azotowe, sole miner. i enzymy.

Miód szcztuczny -

namiastka miodu naturalnego; otrzymywany ze zinwertowanej sacharozy (inwersja cukru) lub syropu skrobiowego, z dodatkiem substancji zapachowych i smakowych.

Nadciśnienie tętnicze - wzrost ciśnienia tętniczego krwi ponad normy dla wieku; stały lub napadowy objaw wielu chorób (nerek, tętnic, nadnerczy, przysadki i in. narządów); też n.t. pierwotne (choroba nadciśnieniowa).

Nagniotek - med. ogniskowe, wrastające w głąb rogowacenie naskórka na palcach stóp i na podeszwach; powstaje wskutek długotrwałego ucisku, gł. ciasnego obuwia; pot. zwany odciskiem.

Niedokrwistość - anemia, med. zmniejszenie poniżej normy liczby krwinek czerwonych lub zawartej w nich hemoglobiny; powoduje niedotlenienie komórek i tkanek ustroju.

Nutrienty -

biopierwiastki, pierwiastki biogenne, bioelementy, pierwiastki niezbędne do życia, wykorzystywane do budowy struktury organizmów lub w procesach metabolicznych; dzielą się na mikroelementy i makroelementy; n. krążą w biosferze (pierwiastków obieg w przyrodzie).

Obrzęk - med. nadmierne gromadzenie się płynu w tkankach i jamach ciała; skutek ogólnoustrojowego zaburzenia gospodarki wodnej i białkowej lub zmian miejscowych zakłócających wymianę wody między układem krwionośnym a tkankami.

Otyłość - zaburzenie przemiany materii; nadmierne odkładanie się tłuszczu, gł. w tkance podskórnej, także otłuszczenie serca, jelit; sprzyja powstawaniu wielu chorób, m.in. niewydolności krążenia, miażdżycy tętnic, chorób kręgosłupa.

Peeling - [pi?:li?; ang.], piling, w kosmetyce złuszczanie i usuwanie wierzchnich warstw powierzchni ciała za pomocą preparatów rozluźniających połączenia między częściowo obumarłymi, uszkodzonymi komórkami warstwy naskórka; p. fizyczny — za pomocą preparatów zawierających substancje ścierne (np. zmielone pestki owoców); p. chemiczny — złuszczanie ułatwiają substancje chem. (np. kwasy owocowe); p. enzymatyczny — za pomocą preparatów zawierających enzymy (np. proteazę).

Promieniowanie UV - promieniowanie nadfioletowe, promieniowanie UV, promieniowanie ultrafioletowe, nadfiolet, ultrafiolet, fiz. promieniowanie elektromagnetyczne o fali dł. 10–400 nm, niewywołujące wrażeń wzrokowych u człowieka; odznacza się dużą aktywnością biol. (działa m.in. mutagennie i bakteriobójczo, wyzwala wydzielanie pigmentu), wywołuje reakcje fotochemiczne (utlenianie, redukcję, rozkład, polimeryzację), powoduje fotoluminescencję niektórych substancji; najsilniejszym źródłem promieniowania nadfioletowego jest Słońce; najbardziej rozpowszechnionymi sztucznymi źródłami promieniowania nadfioletowego są lampy wyładowcze (gł. rtęciowe); promieniowanie nadfioletowe odkryli 1801 J. Ritter i W.H. Wollaston.

Prowansalskie zioła -

nazwa mieszanki przyprawowej z ziół pochodzących z regionu Prowansji w południowo-wschodniej Francji; w jej skład wchodzą: rozmaryn, bazylia, tymianek, szałwia, mięta pieprzowa, cząber ogrodowy, lebiodka i majeranek.

Przeziębienie - influenza,  med. epidemiczna choroba zakaźna, wywoływana przez swoiste wirusy (typ A, B, C); zakażenie kropelkowe i kontaktowe; wysoka gorączka, dreszcze, bóle głowy, mięśni, nienieżyt górnych dróg oddechowych; powstały w warunkach obniżenia odporności ustroju wskutek chłodu i wilgoci; w rozwoju p. odgrywać może rolę zakażenie wirusowe, bakteryjne lub mieszane.yt dróg oddechowych.

Puder kosmetyczny - kosmetyk, który wygładza i matuje skórę, tuszuje niedoskonałości cery, nadaje skórze pożądany odcień; p.k. tuszuje zmarszczki dzięki składnikom, które powodują rozpraszanie i odbijanie promieni świetlnych w taki sposób, że cienie podkreślające zmarszczki są niewidoczne.

Relaks -

[łac. relaxo ‘rozluźniam’], psychol. odprężenie psychiczne i fiz.;

Sauna - [fiń.], łaźnia fińska, rodzaj łaźni, w której po kąpieli w suchym powietrzu (temp. 70–90°C) następuje kąpiel parowa; często budowana nad brzegiem wód, w których po s. bierze się kąpiel; s. wywodzi się z Finlandii, gdzie jest bardzo rozpowszechniona.

Shiatsu - [śiatsu; jap.], masaż polegający na ugniataniu palcami jakiejś części ciała w celu uśmierzenia bólu lub usunięcia zmęczenia.

Solanki - geol. wodny roztwór soli (zwł. kam.); występuje w przyrodzie (wody mórz i słonych jezior, niektóre wody miner.); uzyskiwana też przez ługowanie złóż solnych; wykorzystywana do uzyskiwania soli przez odparowanie wody.

Spa - m. w Belgii (prow. Liege), na pogórzu Ardenów; 10,9 tys. mieszk. (2005); znane uzdrowisko z wodami miner.; kasyno; muzeum; 5–16 VII 1920 konferencja z udziałem W. Brytanii, Francji, Włoch oraz m.in. Polski, Czechosłowacji i Niemiec — premier W. Grabski, aby uzyskać pomoc dla Polski w wojnie z sow. Rosją, zgodził się na zawarcie rozejmu i wycofanie pol. wojsk na linię Curzona; muzeum; budowle użyteczności publicznej (przeł. XIX i XX w.).

Sól Vichy - [s. wiszi?], Sal Vichy, mieszanina soli, m.in. wodorowęglanu sodu, siarczanu sodu, chlorku sodu, działająca zobojętniająco na kwaśną treść żołądka i zwiększająca rezerwę alkaliczną krwi (jej roztwór wodny ma odczyn zasadowy).

Tkanka tłuszczowa - zool. rodzaj tkanki łącznej zbud. gł. z komórek wypełnionych tłuszczem; stanowi materiał energ. i zapasowy, chroni przed urazami i utratą ciepła; t.t. brunatna występuje u noworodków i zwierząt zapadających w sen zimowy.

Tkanka łączna - zool. grupa tkanek zwierzęcych, zbud. z komórek oraz substancji międzykomórkowej; łączy inne tkanki, pełni funkcję podporową, odżywczą, obronną; do t.ł. należą: t.ł. właściwa, tkanka kostna i chrzęstna; swoistą t.ł. jest krew.

Tlenoterapia - med. wziewanie tlenu w stężeniu wyższym od atmosferycznego w celu zwiększenia wysycenia tlenem hemoglobiny krwi; ma zastosowanie gł. w przewlekłych chorobach płuc.

Tłuszcze - tłuszcze właściwe, lipidy proste, biochem. związki org. należące do lipidów, estry glicerolu i różnych kwasów tłuszczowych (acyloglicerole); estry kwasów tłuszczowych nienasyconych tworzą t. ciekłe (oleje) lub półstałe (smalec), nasyconych — stałe (łój).

Ultradźwięki, naddźwięki - fiz. fale sprężyste o częst. od 16 kHz do 10 GHz, niewywołujące wrażenia słuchowego u człowieka o normalnym słuchu (niektóre u. odbierane są np. przez psy, nietoperze); stosowane w technice (m.in. w badaniach nieniszczących, obróbce materiałów), echolokacji, medycynie (ultrasonografia); w przyrodzie u. występują jako składniki szumów naturalnych (wiatru, morza, deszczu i in.), także jako głosy świata zwierzęcego (nietoperzy, delfinów).

Wegetarianizm - [niem. < średniow. łacina vegetarius ‘roślinny’], jarstwo, system żywienia ludzi pokarmami wyłącznie roślinnymi (w. absolutny) lub roślinno-nabiałowymi (w. względny); popularny w Europie w 1. poł. XIX w., ponownie od lat 80. XX w.

Witaminy - [łac.], związki org. o różnorodnej budowie chem., warunkujące prawidłowy przebieg procesów życiowych; biokatalizatory reakcji biochem.; syntetyzowane przez rośliny i florę bakteryjną przewodu pokarmowego; zwierzętom i ludziom dostarczane z pokarmem, powstają także z prowitamin; syntet. w. stosowane m.in. w lecznictwie.

Wody lecznicze - wody miner. zawierające składniki o dużej aktywności farmakodynamicznej, często słabo zmineralizowane; np.: chlorkowo-sodowa, siarczanowo-magnezowa, żelazista, manganowa, fluorkowa, jodkowa, siarczkowa, kwasowęglowa; także wody termalne. o- i polisacharydy.

Węglowodany - cukry, cukrowce, polihydroksylowe aldehydy i ketony, o wzorze sumarycznym (CH2O)n, oraz ich pochodne; powszechne u roślin i zwierząt; gł. magazyn energii w organizmach i jeden z podstawowych składników pożywienia; rozróżnia się monosacharydy oraz ich polimery: oligo- i polisacharydy.

Zioła -

bot. ogólna, potoczna nazwa obejmująca: 1) dziko rosnące rośliny zielne zarówno jednoroczne, jak i dwuletnie; 2) także potoczna nazwa określająca rośliny użytkowe mające znaczenie leczn. (stosowane zarówno w farmacji, jak i medycynie lud.); 3) potoczna nazwa roślin użytkowych wykorzystywanych jako przyprawy do surówek, sałatek, potraw, przetworów, nalewek, m.in. aperitifów, wermutów (np. Cinzano i Martini), becherowki, pieprzówki, benedyktynki, Campari.